Het geschut van de Nederlandse veldartillerie

Deze pagina gaat in op het geschut van de Nederlandse veldartillerie. Er wordt aandacht besteed aan de verschillende soorten en typen artilleriegeschut; tevens wordt een overzicht gegeven van in Nederland gebruikt artilleriegeschut door de eeuwen heen.

Door de eeuwen heen heeft men eigenaardige benamingen gehanteerd voor het geschut. Zo was een 'kanon van 30 cm' géén kanon dat 30 cm lang was en was een '25-ponder' géén geschut dat 25 pond woog (beide zou natuurlijk ook niet mogelijk zijn); het betrof hier achtereenvolgens een kanon met een kaliber van 30 cm en een geschut dat projectielen van 25 pond af kon vuren. Minder onlogisch, maar nog steeds enigszins cryptisch, waren benamingen als de '7-veld' voor een veldgeschut met een kaliber van (ruim) 7 cm en '12 hw L14' of '12 lang 14' voor een houwitser met een kaliber van 12 cm en een loop met een lengte van 14 maal het kaliber. 

Tot in de 17e eeuw was er maar één soort geschut: het kanon. Met de komst van de houwitser veranderde dat. Er zijn bronnen die vermelden dat de houwitser een Nederlandse uitvinding is, maar dit valt niet met zekerheid te stellen. In ieder geval is het zo dat medio 17e eeuw proeven te Scheveningen werden gedaan met een geschut dat omschreven werd als een 'Canon genaamd houwitser om daaruit granaten te werpen'. Niet lang daarna werd dit nieuwe geschut bij de Nederlandse artillerie ingevoerd. De houwitser was het eerste geschut dat granaten (met explosieven gevulde omhulsels) kon afvuren, meestal in een relatief kromme boog, waartoe de houwitsers waren uitgerust met een relatief korte loop. Kanonnen daarentegen vuurden in die tijd massieve kogels af, in een rechte lijn op het doel, waartoe de kanonnen waren uitgerust met een relatief lange loop. Aanvankelijk was het onderscheid tussen een houwitser en een kanon dan ook simpel: een houwitser vuurde granaten af en een kanon massieve kogels. Dat verschil viel echter weg toen ieder geschut granaten af kon vuren. Voordat dit onderscheid wegviel, hadden de baan van een projectiel en de soort munitie echter alles met elkaar te maken: een granaat 'legde' men bij voorkeur via een boog in één keer op het doel, terwijl men kanonskogels in een rechte lijn op het doel afvuurde en graag door de vijandelijke linies zag 'stuiteren'. Het was dan ook logisch dat in de 19e eeuw het onderscheid werd dat kanonnen direct vuur gaven en houwitsers indirect vuurden, ongeacht de soort munitie. Oftewel: tussen 0° (horizontaal) en 45° was het een kanon en van 45° tot 75° een houwitser. Vanaf 75° betrof het een mortier. Vanwege de relatie tussen de lengte van de loop en de projectielbaan, raakte eind 19e eeuw het criterium in zwang van de lengte van de loop uitgedrukt in het aantal keer het kaliber: onder de 20 was het een houwitser, daarboven een kanon. Ook dit criterium werd echter steeds minder gehanteerd. De gewoonte om indirect vurend geschut (het zogenaamde krombaangeschut) als houwitsers te bestempelen en direct vurend geschut (het zogenaamde vlakbaangeschut) als kanonnen, bleef echter bestaan. Tot op de dag van vandaag.

Het woord 'houwitser' is afgeleid van het Duitse 'haubitze', hetgeen weer is afgeleid van het Tsjechische woord 'houfnice' ('katapult'), de uitdrukking voor een 15e eeuws geschut. Het woord 'kanon' is afgeleid van het Italiaanse 'cannone', hetgeen de vergrotende vorm is van het van oorsprong Latijnse woord 'canna' ('riet' of 'buis').

Niet alleen het onderscheid tussen kanonnen en houwitsers roept soms verwarring op, in de artillerie wordt van oudsher sowieso een wat onduidelijke terminologie gehanteerd. Een goed voorbeeld daarvan is de kreet 'getrokken geschut'. Tot halverwege de 20e eeuw was 'getrokken' de aanduiding voor een vuurmond met sleuven in de loop, aangebracht in de lengterichting, enigszins getordeerd. Deze sleuven ('trekken') zorgen ervoor dat een langwerpig projectiel tijdens zijn vlucht om zijn lengteas roteert, hetgeen de stabiliteit en doelgerichtheid van het projectiel vergroot. Geschut dat niet 'getrokken' was, noemde men 'glad'. In 1861 verscheen het eerste getrokken geschut in Nederland. Toen in de jaren '50 ieder geschut trekken had, was er nog geen sprake van dat ieder geschut gemechaniseerd was. Veel geschut moest voortbewogen worden door trekkers of vrachtwagens en soms zelfs nog door paarden. De aanduiding 'getrokken geschut' duidt vanaf medio 20e eeuw dan ook op geschut dat zichzelf niet voort kan bewegen.

In de historie van het geschut is 'snelvuurgeschut' eveneens een belangrijk begrip. Tot in de 20e eeuw had men te maken met de 'terugloop' van het geschut, de achterwaartse beweging van een vuurmond ten gevolge van de terugslag tijdens het vuren. De verplaatsing van het geschut zorgde ervoor dat na ieder schot opnieuw gericht moest worden, ook al deed men er alles aan om de terugloop te beperken middels wiggen, touwen en anderszins. Geschut zonder terugloop werd snelvuurgeschut genoemd, omdat het het mogelijk maakte om zonder opnieuw te richten herhaaldelijk op een zelfde doel te vuren, hetgeen de vuursnelheid uiteraard aanzienlijk verhoogde. In 1904 werd het snelvuurgeschut in Nederland geïntroduceerd. De loop van de vuurmond was voorzien van een soort slede aan de onderkant, die over een langwerpige stalen kast (de zogenaamde ‘wieg’) heen en weer kon bewegen. Met behulp van een reminrichting in de wieg werd de terugslag afgedempt en middels een vooruitbrenginrichting werd de loop automatisch over de wieg teruggeduwd in de oorspronkelijke stand. De vuurmond zelf kwam niet van zijn plek.

Hieronder een overzicht van kanonnen en houwitsers die door de jaren heen door de Nederlandse artillerie zijn gebruikt. Het overzicht pretendeert niet compleet te zijn, maar geeft wel een beeld van het schietend materieel van de artillerie vanaf halverwege de 19e eeuw. Vanuit het overzicht kan doorgeklikt worden naar de specifieke pagina's over het geschut.

Overzicht in Nederland gebruikt artilleriegeschut door de jaren heen 6-ponder model 1848 17-ponder Glad voorlaadkanon Getrokken antitankkanon Ingevoerd in 1848 Ingevoerd in 1945     12 -ponder model 1848 25-ponder Glad voorlaadkanon Getrokken kanon Ingevoerd in 1848 Ingevoerd in 1945     Kanon van 8 cm / 4-ponder Archer 17-ponder Getrokken voorlaadkanon Gemechaniseerd antitankkanon Ingevoerd in 1861 Ingevoerd in 1948     8 cm brons Sexton 25-ponder SPG Getrokken achterlaadkanon Gemechaniseerd kanon Ingevoerd in 1874 Ingevoerd in 1948     12 cm L24 M114 A1 Getrokken achterlaadkanon Getrokken houwitser Ingevoerd in 1878 Ingevoerd in 1949     8 cm staal M101 A1 Getrokken achterlaadkanon Getrokken houwitser Ingevoerd in 1880 Ingevoerd in 1950     15 cm L24 M59 Getrokken achterlaadkanon Getrokken kanon Ingevoerd in 1880 Ingevoerd in ca. 1950     6-veld M115 Getrokken achterlaadkanon Getrokken houwitser Ingevoerd in 1894 Ingevoerd in 1950     7-veld Achilles 17-ponder SPG Getrokken achterlaadkanon Gemechaniseerd antitankkanon Ingevoerd in 1904 Ingevoerd in 1952     12 cm hw L12 Sherman M4 105 mm hw Getrokken houwitser Gemechaniseerde antitankhouwitser Ingevoerd in 1908 Ingevoerd in 1954     12 cm hw L14 AMX-13 L44 105 mm Getrokken houwitser Lichte tank Ingevoerd in 1911 Ingevoerd in 1963     10,5 cm L30 AMX-PRA 105 mm Getrokken kanon Gemechaniseerde houwitser Ingevoerd in 1912 Ingevoerd in 1965     FK 16 M107 Getrokken kanon Gemechaniseerd kanon Ingevoerd in 1918 Ingevoerd in 1966     15 cm hw L17 M110 A2 Getrokken houwitser Gemechaniseerde houwitser Ingevoerd in 1919 Ingevoerd in 1968     15 cm hw L15 M109 A2 Getrokken houwitser Gemechaniseerde houwitser Ingevoerd in 1920 Ingevoerd in 1968     105 mm hw L22 M114/39 Getrokken houwitser Getrokken houwitser Ingevoerd in 1924 Ingevoerd in 1989     75 mm hw L20 FH70 Getrokken berghouwitser Getrokken houwitser met kleine motor Ingevoerd in 1925 Ingevoerd in 1990     10-veld PzH 2000 NL Getrokken kanon Gemechaniseerde houwitser Ingevoerd in 1927 Ingevoerd in 2006/2007     105 mm le. FH 18/39 Getrokken houwitser Ingevoerd in 1939

Media:  Foto's: Nederlands geschut van 1400 tot 1900 Filmpje: de Nederlands veldartillerie van 1860 tot heden

 
Home