Muziek bij het Wapen der Artillerie

Deze pagina besteedt aandacht aan de muziekbeoefening en -traditie bij de Nederlandse artillerie, van de vroege militaire muziek tot aan het Reünie Orkest Artillerie heden ten dage.

Het gebruik van muziekinstrumenten in het leger is van alle tijden. De Romeinen gebruikten reeds een soort hoorn als signaalinstrument en in de middeleeuwen werden bazuinen gebruikt bij riddergevechten. Bij gebrek aan moderne communicatiemiddelen zoals de telefoon of radio, werden in vroeger tijden instrumenten gebruikt om boodschappen over grotere afstanden door te geven. Op het slagveld werden mondeling afgegeven commando's middels een muzieksignaal doorgegeven aan de troepen en in garnizoen klonken muzieksignalen om bijvoorbeeld een appél aan te kondigen. De Nederlandse militaire muziek is eigenlijk pas ontstaan in de tweede helft van de 16e eeuw, toen het leger werd voorzien van trommen, pijperfluiten, trompetten en pauken. Bij de artillerie en de cavalerie werden vooral trompetters ingezet. 

Van echte muzikanten, in de zin van bespelers van 'geavanceerde' muziekinstrumenten, was pas vanaf de 17e eeuw sprake. Het spel van de muzikanten bleef steeds minder beperkt tot de korte muzieksignalen met een zuiver militaire functie. Eind 17e eeuw deden diverse instrumenten hun intrede in het leger en ontstonden muziekkorpsen met een meer entertainende functie. Het repertoire bestond voornamelijk uit marsen. Het aanzien van de militaire muzikant steeg en hij had steeds vaker een hoge rang. Tot begin 19e eeuw waren militaire orkestjes zuiver een aangelegenheid van de commandanten en hadden ze geen officiële plaats in de militaire organisatie. De bezoldiging van de muzikanten kwam uit de zak van de commandanten, soms geholpen door hun officieren.  

Zoals gezegd, werden bij de artillerie van oudsher trompetters ingezet. Aanvankelijk te voet en later te paard. Vaak waren de trompetters verenigd in een trompetterkorps, dat bij het uitrukken aan het hoofd van de colonne reed. Met de komst van de telefoon en de radio in het begin van de 20e eeuw verloren de trompetters hun militaire functie en waren ze strikt genomen niet meer nodig. Ze bleven om redenen van traditie echter gehandhaafd en zo bleef het tot in de meidagen van 1940 bijvoorbeeld de gewoonte om signalen op de kazerne te blazen. De ceremoniële en entertainende taken van de trompetters stelden gedurende deze periode niet veel voor. Na de Eerste Wereldoorlog werden wegens hevige bezuinigingen namelijk veel militaire muziekkorpsen opgeheven en het Wapen der Artillerie had in deze periode geen eigen muziekkorps. Omdat de taak van de militaire muzikant inmiddels minder belangrijk was geworden, daalde ook zijn militaire status. En dus zijn rang.  

Toen na de Tweede Wereldoorlog de landmacht opnieuw werd opgebouwd, kregen muzikanten niet direct een plek in de nieuwe organisatie. Her en der te lande ontstonden echter muziekgezelschappen die op eigen initiatief en met eigen middelen musiceerden, zo ook bij de artillerie. Het ging hier niet altijd om trompetters, maar ook om drumbands, ook wel tamboerkorpsen genoemd. In de jaren na de Tweede Wereldoorlog waren drumbands sowieso een populair fenomeen, dus was het logisch dat dat ook zijn afspiegeling in het leger had. In de jaren '50 groeide het aantal muziekgezelschappen in het Nederlandse leger tot bijna 50 stuks. 

Binnen het Wapen der Artillerie waren er in de jaren '50 bij alle regimenten veldartillerie drumbands actief. Daarnaast waren bij de Artillerieschool te Breda en het Artilleriemeetregiment te Kampen drumbands aanwezig. De bands bestonden uit een mix van beroeps- en dienstplichtig personeel, zowel kader als niet-kader. Net als alle andere muziekgezelschappen in die tijd hadden deze korpsen geen officiële status.

In 1955 werd de Artillerie Commissie in het leven geroepen. Deze commissie was in het leven geroepen om gedragregels en gebruiken bij het Wapen der Artillerie te formuleren. Eén van de eerste daden van de commissie was de uitvaardiging dat het lied van de veldartillerie voortaan het Artillerielied zou worden genoemd en het officiële lied van het Wapen der Artillerie zou zijn. Het van oorsprong Franse lied was reeds sinds de vertaling naar het Nederlands in 1881 bekend binnen de Nederlandse artillerie, onder andere als 'Het Lied van de Veldartillerie' en 'Onze Veld'. Ondanks dat het lied het meest betrekking had op de veldartillerie, werd toch besloten het tot het officiële lied van het gehele Wapen der Artillerie te bombarderen. De redenatie was dat het inmiddels ook niet meer geheel van toepassing was op de veldartillerie en dat dat dus geen reden kon zijn om het niet voor de overige onderdelen van het Wapen der Artillerie te laten gelden, ook al had het op die onderdelen nog minder betrekking. De commissie legde tevens een aantal reeds bestaande gebruiken omtrent het zingen van het Artillerielied vast. Eén van die oude gebruiken was dat het vijfde couplet alleen mocht worden gezongen na toestemming van de oudst aanwezige artillerist. Het zingen van het lied viel overigens niet altijd mee, want pas beëdigde officieren 'zakten' regelmatig voor het zingen van het lied, wat hen niet in dank werd afgenomen. Zie verder de pagina over het Artillerielied.

In 1957 werd besloten om serieus werk te maken van de muziekbeoefening en -beleving binnen het Wapen der Artillerie. De Inspecteur der Artillerie installeerde het comité Muziek Artillerie, dat als doel had om geld in te zamelen voor ceremoniële uniformen en instrumenten voor de oprichting van twee trompetterkorpsen: één voor de veldartillerie en één voor de luchtdoelartillerie. De plannen bleken echter te ambitieus en er werd besloten om één korps op te richten voor het gehele Wapen der Artillerie. Onder leiding van wachtmeester J.M. van Ommeren werden de in Breda actieve tamboerkorpsen samengevoegd tot één korps: het Trompetterkorps der Artillerie. Op 12 maart 1960 kreeg dit korps bij ministeriële beschikking een officiële status. Het kreeg een plek binnen de organisatie van het Wapen der Artillerie en werd ingedeeld bij de Artillerieschool te Breda. De bezetting van het Trompetterkorps was naar Frans voorbeeld samengesteld en bestond uit 14 trompetten in Es, 1 contrabastrompet, 4 alttrompetten in Es, 2 tenortrommen, 3 bastrompetten in Es en 1 stel pauken. Het korps bestond uit dienstplichtigen onder leiding van een beroepsonderofficier met de rang van wachtmeestertrompetter. In 1960 was dat wachtmeester A. Kleinepier. Op 11 augustus 1960 droeg het comité Muziek Artillerie officieel de instrumenten en de ceremoniële tenues over aan de Minister van Defensie, ir. S.H. Visser, waarbij het Trompetterkorps in de nieuwe uniformen optrad.  

In 1961 werd in eigen beheer een single opgenomen en uitgegeven; de eerste uitgave van het Trompetterkorps van een muziekdrager. Alhoewel op het hoesje de naam van het Trompetterkorps der Artillerie prijkt, bevat de A-kant van de single geen opname van het korps, maar een uitvoering van het Lied der Artillerie door een mannenkoor. De B-kant is wel ingeruimd voor het korps onder leiding van wachtmeester Kleinepier.  

Het comité Muziek Artillerie bleef vervolgens proberen gelden bijeen te brengen en slaagde er eind 1963 in om een volledig fanfare-instrumentarium aan te kopen. Het korps kon hiermee worden uitgebreid naar een volledig fanfarekorps. Alhoewel het korps hiermee strikt genomen geen Trompetterkorps meer was, werd de naam gehandhaafd uit oogpunt van traditie. Het korps werd bemand met dienstplichtige militairen. Om redenen van continuïteit, werd het geheel geleid door een beroeps kapelmeester en twee medewerkers, eveneens beroeps. De grootste uitdaging voor het korps was het handhaven van een hoog muzikaal niveau, ondanks de steeds roulerende bezetting van dienstplichtigen. Hier slaagde men wonderwel in, getuige vele optredens in binnen- en buitenland.  

Het korps heette inmiddels Trompetterkorps toen het in 1967 door bezuinigingen werd getroffen en voor onbepaalde tijd op non-actief werd gesteld. Lang duurde deze situatie niet, want het wegvallen van het Trompetterkorps leidde tot veel weerstand. Reeds in 1968 werd het korps nieuw leven ingeblazen. Het werd ingedeeld bij de Legerkorpsartillerie, had Legerplaats 't Harde als standplaats en bestond uit kanonniers met een eenvoudige artilleriefunctie bij de parate afdelingen in 't Harde of daar vlakbij. De kanonniers combineerden hun muzikantenfunctie met de oorlogsfunctie en zodoende namen de muzikanten af en toe deel aan oefeningen van de eigen eenheid. Wegens ruimtegebrek in de Legerplaats 't Harde verhuisde het trompetterkorps in 1974 naar Harderwijk, waar het bij de 102^e Veldartilleriegroep werd ondergebracht.  

In 1977 werd de stichting Vrienden van het Artillerie Trompetterkorps opgericht ter ondersteuning van het Trompetterkorps, zowel in financieel als praktisch opzicht. Er werd gespaard voor nieuwe instrumenten en zo kocht de stichting bijvoorbeeld een drumstel, waardoor in kleine bezetting kon worden opgetreden.  

In 1985 verhuisde het Artillerie Trompetterkorps naar Kamp Stroe en werd het weer ingedeeld bij de Legerkorpsartillerie. Een voormalig militair tehuis werd de nieuwe oefenruimte en was een dermate luxe faciliteit, dat andere korpsen daar jaloers op waren. De navolgende jaren bleef het korps uitstekend presteren. Er werd veel opgetreden, soms meer dan honderd keer per jaar. Het korps trad regelmatig zeer succesvol op in het buitenland en was veelvuldig te gast op de taptoes van Arnhem, Delft en Breda.

Begin jaren '90 kreeg het korps het moeilijk. Door het opschorten van de dienstplicht moest er een oplossing worden gevonden voor het instandhouden van het korps. Wederom dreigde opheffing, maar een oplossing werd gevonden in een fusie met het Trompetterkorps der Cavalerie. Het Artillerie Trompetterkorps werd op 30 september 1995 officieel ontbonden, waarna het samen met het Trompetterkorps der Cavalerie verder ging als het Trompetterkorps der Bereden Wapens.  

De standplaats van het nieuwe Trompetterkorps der Bereden Wapens werd de Bernhardkazerne te Amersfoort. Het werd onder bevel gesteld van de Nationale Commandant. Ook het nieuwe korps had een fanfarebezetting en bestond uit 42 muzikanten, voornamelijk militairen met een kort contract. De muzikale leiding over het korps berustte bij een dirigent en voor het overige bij een commandant, beiden met de rang van kapitein. Het trompetterkorps beschikte over twee sets uniformen, zodat er zowel in cavalerie- als in artillerietenue kon worden opgetreden. De stichting Vrienden van het Artillerie Trompetterkorps werd in 1997 omgedoopt tot Vrienden van het Trompetterkorps Bereden Wapens en het stichtingsbestuur werd uitgebreid met een aantal cavaleristen.  

Medio 2004 werd vanwege bezuinigingen besloten om het aantal orkesten binnen de Koninklijke Landmacht terug te brengen naar drie: een harmonieorkest, een fanfareorkest en een drumfanfare. Dit had tot gevolg dat het Trompetterkorps Bereden Wapens op 1 januari 2005 werd opgeheven en opging in het nieuwe Fanfarekorps Koninklijke Landmacht Bereden Wapens. De 40 muzikanten van het korps waren afkomstig van het Trompetterkorps Bereden Wapens, de Koninklijke Militaire Kapel, de Johan Willem Friso Kapel en het Fanfarekorps Koninklijke Landmacht. De thuisbasis werd de Van Brederodekazerne te Vught. Het korps verzorgt sindsdien optredens bij binnen- en buitenlandse defensieaangelegenheden. Zo werd er op 1 juli 2005 opgetreden bij de opheffing van de 41^e Afdeling Veldartillerie op de Legerplaats bij Oldebroek.

Met de opheffing van het Artillerie Trompetterkorps in 1995 had de artillerie geen 'eigen' muziekkorps meer. Dit werd door sommige (oud-)artilleristen als een gemis ervaren. De geschiedenis leert echter dat artilleristen geen artilleristen zouden zijn als hier niet iets op werd gevonden. De basis voor 'de oplossing' werd in mei 2001 gelegd toen twee oud-dienstplichtige leden van het Artillerie Trompetterkorps een reünie organiseerden voor de lichtingen 1976 t/m 1978. Luitenant-kolonel F. Dürst Britt was op dat moment bezig met de organisatie van een feest ter ere van het 325-jarig bestaan van het Wapen der Artillerie en kreeg notie van de reünieplannen. Het idee van de reünie inspireerde hem tot het plan om een permanent reünieorkest voor de Artillerie op te richten, net zoals die er bij een aantal andere wapens binnen de landmacht reeds waren. En zo geschiedde: vanaf november 2001 werd de draad van het Artillerie Trompetterkorps weer opgepikt door het Reünieorkest Artillerie (ROA).  

Begin 2005 nam het voormalig bestuur van de opgeheven stichting Vrienden van het Trompetterkorps Bereden Wapens het initiatief tot oprichting van de stichting Vrienden van het Reünieorkest Artillerie en vormde het dagelijks bestuur ervan. Geen orkest zonder 'vrienden', leert de historie, tot eind 2007 werd ingezien dat aparte stichtingen voor de 'vrienden' en voor het ROA zelf weinig toevoegt en de 'vrienden'-stichting opging in de ROA-stichting. Het orkest zelf bestaat uiteraard voornamelijk uit muzikanten van het voormalige Artillerie Trompetterkorps en treedt op in binnen- en buitenland. Op dit moment bestaat het ROA uit ongeveer 60 muzikanten, die in wisselende samenstelling optreden. Het orkest repeteert op de Tonnetkazerne in 't Harde. Er wordt regelmatig opgetreden, onder andere tijdens taptoes, reünies en defilés. Zo was het orkest te zien tijdens de reünie van de 41e Afdeling Veldartillerie te Seedorf (Duitsland) in juni 2005, in de Portobello Townhall te Edinburgh (Schotland) in augustus 2006 en tijdens de streetparade van de Netherlands Military Tattoo te Rotterdam in september 2008. Verder wordt er sinds 2006 regelmatig deelgenomen aan het defilé tijdens de jaarlijkse Veteranendag in juni te Den Haag.

Discografie Artillerie Trompetterkorps & Reünie Orkest Artillerie

Jaar Titel Uitvoerenden Medium 1961 Het Lied der Artillerie Trompetterkorps der Artillerie o.l.v. wachtmeester 1 A. Kleinepier 7" single  1984 Barbara's Hitparade   Artillerie Trompetterkorps o.l.v. kapelmeester S. van de Poort LP  1987 Barbara's Hitparade II Artillerie Trompetterkorps o.l.v. kapelmeester S. van de Poort   LP  1989 Barbara's Hitparade III Artillerie Trompetterkorps o.l.v. kapelmeester J. Hendriks  LP. CD, MC 1993 Barbara's Hitparade IV Artillerie Trompetterkorps o.l.v. eerste luitenant H. van 't Veer 2-CD 2002 Barbara's Best O.a. Artillerie Trompetterkorps o.l.v. eerste luitenant H. van 't Veer, Reünie Orkest Artillerie o.l.v. kapitein b.d. H. van 't Veer CD

Alle titels zijn uitgegeven in eigen beheer.

Media:  Foto's & afbeeldingen: muziek bij het Wapen der Artillerie Audio: Het Lied der Artillerie, Koor & Orkest o.l.v. Jack Bulterman, 1961 Audio: Irene-polka, Trompetterkorps der Artillerie, 1961 Audio: Mars van de Vereniging Officieren Artillerie, Artillerie Trompetterkorps, 1989 Audio: Artillerie Mars (incl. 1e couplet Artillerielied), Artillerie Trompetterkorps, 1994 Filmpje: Trompetterkorps Artillerie, Tonnetkazerne, 't Harde, 5 augustus 1977 Filmpje: Reünie Orkest Artillerie, Legerplaats bij Oldebroek, 9 september 2006 Filmpje: Reünie Orkest Artillerie, Streetparade Taptoe, Heerlen, 2 juni 2007 Filmpje: Reünie Orkest Artillerie, Military Tattoo, Voorthuizen, 23 juni 2007 Filmpje: Reünie Orkest Artillerie, viering 215 jaar Korps Rijdende Artillerie, 't Harde, 14 juni 2008 Filmpje: Reünie Orkest Artillerie, Streetparade Netherlands Military Tattoo, Rotterdam, 20 september 2008

Home